Ebonit, selüloit, reçine, makrolon: gövde malzemelerinin tarihi

Dolma kalemin ilk gövde malzemesi ebonit, yani sert kauçuktu. Doğal kauçuğun yüksek oranda kükürtle, yaklaşık 150 °C'de saatlerce pişirilmesiyle elde edilir. Geliştirilme tarihi için kaynaklar 1843 ile 1851 arasında farklı yıllar verir; '1840'lar' güvenli ifadedir.

Ebonitin bilinmesi gereken zaafı kükürdüdür: ışık, nem ve ısıyla oksitlenir. Siyah gövdeler zamanla kahverengi-yeşilimsi, mat bir tabakaya döner. Koleksiyonda buna 'ambered' ya da 'discolored' denir ve değeri ciddi biçimde düşürür.

Ebonit kolay renklendirilemez; siyah dışında pratikte turuncu ile koyu kırmızı arası tonlar elde edilebilir. Bu kısıt yüzünden Waterman'ın 'Cardinal' kırmızısı, 'Ripple' merdiven deseni ve benekli 'mottled' sert kauçukları kendi başına bir koleksiyon kategorisi oldu. Malzeme bugün de üretiliyor ama çoğunlukla gövdede değil, değerli kalemlerin beslemesinde: ısıyla şekil verilip uca oturtulabilmesi onu bu iş için hâlâ üstün kılıyor.

Selüloit (nitroselüloz, kâfur ve pigment) 1863 dolaylarında geliştirilen ilk termoplastik reçinedir; yaklaşık 60 °C'de yumuşar. Kalemde yaygın kullanımı 1920 civarında LeBoeuf ile başladı. Buradaki yaygın hatayı düzeltmek gerekir: 'ilk selüloit kalemi Sheaffer yaptı' ifadesi yanlıştır. Sheaffer'ın yaptığı, malzemeyi kitleselleştirmekti.

Bu dönüşüm 1924'te oldu. Sheaffer, DuPont'un geliştirdiği malzemeyi 'Radite' adıyla kullandı ve jade yeşili Senior modeliyle 1925'e gelindiğinde pazarın yaklaşık dörtte birini aldığı aktarılır. Parker 1926'da Duofold'u 'Permanite'e geçirdi. Diğer ticari adlar aynı temel malzemenin farklı markalarıdır: Eversharp'ta 'Pyralin', Aurora'da 'Aurolite', Carter'da 'Coralite'.

Selüloidin bedeli üretim tarafındaydı: son derece yanıcıdır ve kristalleşmemesi için uzun bir kurutma-olgunlaştırma süreci ister. Maliyeti ve riski yüzünden bugün çok az üretici kullanıyor — vintage selüloidin görsel derinliğinin modern malzemelerde tam karşılığının bulunmamasının sebebi de budur.

Kazein ya da Galalith (süt proteini ve formaldehit) 1897'de bulundu. Üretimi olağanüstü sabırlıydı: 2,5 santimetre kalınlığındaki bir bloğun formaldehit işleminin bir yıla kadar sürebildiği aktarılır. Görsel olarak zengin ama kimyasal olarak kırılgan bir malzemedir; nem çeker, suda belirgin biçimde şişer ve zamanla çatlar.

Akrilik dönemi savaşın hemen öncesinde başladı. Parker 51 için kullanılan Lucite (PMMA) 1939'da geliştirildi, 1941'de satışa çıktı; Waterman Hundred Year da 1939'da geldi. Eversharp Skyline polistiren kullandı. Akrilik, selüloidin yangın riskini ve olgunlaştırma süresini ortadan kaldırdı.

Makrolon ise Bayer'in polikarbonat ticari adıdır ve Lamy 2000'de 1966'dan beri kullanılır. Cam elyaf takviyeli polikarbonatın paslanmaz çelikle birleştirilmesi, Gerd A. Müller'in işlevselci tasarımını mümkün kıldı. Bu kalem için sık kullanılan 'Bauhaus tasarımı' nitelemesine bir not düşmek gerekir: Bauhaus 1933'te kapandı ve Müller Bauhaus mezunu değil, Werkkunstschule Wiesbaden ve Braun (1955-1960) kökenlidir. Lamy'nin kendi kurumsal tarihçesi projeyi 'Bauhaus geleneğine dayanan' bir tasarım olarak anlatır; doğru çerçeve budur — okulun kendisinden çıkma bir tasarım değil, Ulm ve Braun üzerinden gelen işlevselci soyağacının devamı.

Son bir terim notu: modern pazarlamanın 'reçine' dediği şey koleksiyon sözlüklerinde pratikte 'plastik' anlamına gelir. 'Precious resin' gibi ifadeler bir malzeme tanımı değil, marka dilidir. Bu, o kalemlerin kötü olduğu anlamına gelmez — enjeksiyonla üretilen modern reçineler boyutsal olarak selüloitten çok daha kararlıdır. Yalnızca ilanda 'değerli reçine' ifadesini gördüğünüzde, elinizde ne olduğuna dair teknik bir bilgi edinmediğinizi bilin.

Selüloit kalemler zamanla kendi gazını salar. Kapalı bir kutuda ya da çekmecede sıkışık tutulan selüloidin, yanındaki kalemlerin metal trimlerini ve klipslerini paslandırdığı koleksiyon çevrelerinde yaygın biçimde gözlenir; laboratuvar ölçümlü bir kaynakla doğrulanmamış olsa da pratikte ciddiye alınması gereken bir kuraldır. Selüloidi havalandırılan, ışık almayan bir yerde ve kalemler arasında mesafe bırakarak saklayın.

Ebonit doğrudan güneş ışığında birkaç ay içinde kararır; vitrin camına yakın tutmayın. Kazein gövdeli bir kalemi asla su içinde bekletmeyin, temizlik için yalnızca nemli bez kullanın.

Ayırt etme pratiktir: ebonit ovulduğunda hafif kükürt kokusu verir ve ışıkta soluk kahverengi-yeşil tonlar taşır; selüloit ise kâfura yakın bir koku verir. Selüloitte kılcal çatlak ağı ('crazing') geri döndürülemez. İlan fotoğrafında gövdeyi yandan ve tek yönlü ışık altında isteyin; crazing ancak öyle görünür.

Son ve en pahalı hata parlatmada yapılır. Kararmış ebonit profesyonelce parlatılabilir, ama gövde damgası (imprint) çoğu zaman parlatmayla birlikte silinir. Damgası silinen kalem hem tarihlenemez hem değer kaybeder. Imprint'i okunaklı bir kalemi agresif parlatmaya asla izin vermeyin — mat ama okunur bir gövde, parlak ama kimliksiz bir gövdeden her zaman değerlidir.