Selüloit mi Reçine mi: Aynı Modelin İki Ayrı Fiyatı

İtalyan kalem ilanlarında en çok kafa karıştıran ayrım budur: aynı model, aynı boy, aynı uç — ama biri selüloit gövdeli, diğeri reçine. Aradaki fiyat farkı çoğu zaman iki katı bulur ve alıcı bunun neden böyle olduğunu ilan metninden anlayamaz.

Cevap kısmen kimyada, kısmen bekleme süresinde. Selüloit üretimi yavaş, tehlikeli ve düşük verimlidir; reçine ise enjeksiyonla kalıplanabildiği için hızlı ve ucuzdur. Piyasanın selüloide ödediği prim, malzemenin daha iyi yazması değil, üretilmesinin zor olmasıdır.

Bu ayrım özellikle İtalyan markalarda görünür hâle geliyor, çünkü aynı model yıllar içinde iki malzemeyle de üretilmiş olabiliyor. OMAS, Montegrappa, Aurora ve Delta ilanlarında “selüloit” kelimesinin geçip geçmemesi, çoğu zaman fotoğraftaki hiçbir farktan daha belirleyicidir.

Selüloit, nitroselülozun kâfur ile plastikleştirilmesiyle elde edilir; kâfur olmadan ortaya çıkan malzeme selüloit sayılmaz. Levha ve çubuklar döküldükten sonra uzun bir olgunlaşma dönemi ister: kaynaklara göre altı-on sekiz ay, bazı durumlarda birkaç yıl. Tek bir standart süre vermek doğru olmaz, çünkü süre üreticiye, kalınlığa ve döneme göre değişir.

Bu bekleme sırasında malzeme yanıcı gaz salar. Nitroselüloz temelli olduğu için selüloit kolay tutuşur ve üretimi tehlikelidir; yirminci yüzyıl boyunca birçok fabrika yangını bu malzemeyle anılır. Bir kalem üreticisi için bu, hem sigorta hem depolama hem de zaman maliyeti demektir.

Buna rağmen selüloit dönemin devrimiydi. Ticari avantajı doğal hâlinde renksiz olmasıydı: şeffaf boyayla saydam, pigmentle opak renkler elde edilebiliyordu. Ebonitin sınırlı koyu tonlarına göre bu büyük bir sıçramaydı. Katman katman preslenebilmesi ise sedef, bağa ve fildişi taklidiyle birlikte OMAS Arco gibi derinlikli desenleri mümkün kıldı.

Renk meselesini küçümsememek gerekiyor. Yirmili yılların başına kadar dolma kalem büyük ölçüde siyah bir nesneydi; ebonit kararır, sınırlı bir palet sunardı. Selüloit, kalemi bir yazı aletinden bir vitrin nesnesine dönüştüren malzemedir ve İtalyan markalarının renkle kurduğu ilişki de tam bu kapıdan girer.

1940'lardan itibaren daha ucuz ve güvenli plastikler — selüloz asetat ve akrilik — seri üretimde selüloidin yerini aldı. Parker 51'in gövdesinde kullanılan Lucite bunun en bilinen örneğidir.

Bugün kalem pazarlamasında reçine denen malzeme çoğunlukla akrilik (PMMA) ya da selüloz asetattır. Kelimenin kendisi bir kalite göstergesi değil, geniş bir aile adıdır; “precious resin” gibi ifadeler ise tamamen pazarlama dilidir.

Aynı bulanıklık İtalyan markalarda da var. Aurora'nın Auroloide malzemesi selüloz asetat türevidir, gerçek selüloit değildir. Cellulose resin, celluloid-like ve benzeri ifadeler de selüloit anlamına gelmez. Belirleyici olan ilan başlığı değil, malzemenin adıdır.

İtalyan selüloit geleneğinin merkezinde ise 1849'da kurulan ve Castiglione Olona'da selüloit işleyen Mazzucchelli vardır; şirket 1924'te kurulan Società Italiana della Celluloide üzerinden pamuk linterinden nitroselüloz üretimine geçti. İtalyan kalemlerinin renk zenginliği büyük ölçüde bu tedarik zincirinin ürünüdür.

Üç pratik yöntem var. Birincisi koku: selüloit gövde avuçta ısıtılıp ovulduğunda hafif kâfur kokusu verir, akrilik kokmaz. Ancak çok eski ve iyi havalanmış örneklerde koku belirginliğini kaybedebilir; bu test tek başına kesin kanıt sayılmamalıdır.

İkincisi ağırlık ve sıcaklık hissi: selüloit akrilikten daha hafiftir ve elde daha sıcak hissedilir. Üçüncüsü desen: selüloitte desen kesit boyunca sürer, dökme akrilikte ise genelde daha düzenli ve tekrarlıdır. Üç yöntemi birlikte kullanmak, birine tek başına güvenmekten çok daha güvenilir.

Bir yaygın iddiayı da yerine oturtmak gerek: selüloidin akrilikten daha iyi yazdığı ya da mürekkep akışını etkilediği görüşünün teknik bir dayanağı yoktur. Fark estetik, tarihsel ve dokunsaldır. Kâğıtla temas eden parça uçtur, gövde değil.

Selüloidin bedeli bakımdır. Zamanla büzüşür, ince çatlak ağı yapar ve saldığı gazlar kapalı kutuda metal trimleri ve ucu koroze edebilir. Doğru saklama şu: hava alan bir yerde, doğrudan güneşten ve yüksek ısıdan uzak, hava geçirmez kutuda sıkı sıkıya kapatmadan. Vintage bir selüloit kalemi vitrinde sergilemek, onu kutuda saklamaktan çoğu zaman daha güvenlidir.

Satın alırken kullanılacak dil de önemli. Selüloit olduğu doğrulanan bir gövde, aynı modelin reçine versiyonuna göre ikinci elde belirgin prim yapar; bu yüzden satıcıdan malzemenin adını açıkça yazmasını isteyin. Sözlü teminatla yetinmeyin — yazılı bir beyan hem pazarlıkta hem olası bir anlaşmazlıkta işinize yarar.