Arco Selüloidi: Tesadüfle Çizilen Kavis

Arco İtalyanca'da kavis ya da yay demek. Ad, desenin kendisinden geliyor: gövdede ışığa tuttuğunuzda kalemin uzunluğu boyunca uzanan, kahverengi ve bronz tonlarında bir kavis figürü görürsünüz. Bu figür bir baskı ya da yüzey işlemi değil, malzemenin kesitidir.

Arco'yu kalem malzemeleri arasında ayrı bir yere koyan da bu. Desen üretim sırasında tasarlanmıyor; blok tornalandığında ortaya çıkıyor. Yani her kalem, o bloğun o noktasında katmanların nasıl dizildiğine bağlı olarak kendi desenini alıyor.

Bu tesadüf payı, malzemeyi koleksiyoncu gözünde tek tek değerlendirilen bir şeye dönüştürüyor. İki Arco kalem arasında “hangisinin deseni daha iyi oturmuş” tartışması gerçek bir tartışmadır ve fiyata yansır: kavisin gövde boyunca kesintisiz ve simetrik ilerlediği örnekler, deseni parçalı çıkan örneklerden daha fazla ilgi görür.

Desenin, Armando Simoni'nin 1930'larda geliştirdiği bir katmanlama tekniğiyle üretildiği aktarılır. Anlatılan sürecin özü şu: farklı tonlardaki ince selüloit filmler üst üste yığılıyor, ısı ve basınçla tek bir bloğa presleniyor. Blok tornalandığında katmanların kesit yüzeyi o karakteristik kavisi ortaya çıkarıyor.

Burada dürüst olmak gerekiyor: tekniğin tam parametreleri — film kalınlığı, presleme sıcaklığı ve basıncı — hiçbir açık kaynakta belgelenmiş değil. Yukarıdaki anlatım, sonuç üzerinden yapılmış bir yeniden kurgudur. Bir tarif değil, gözleme dayalı bir açıklamadır.

Malzemenin kendisi klasik selüloittir: nitroselülozun kâfur ile plastikleştirilmesiyle elde edilir. Ham selüloit çubukların olgunlaşma süresi kaynaklara göre altı-on sekiz ay ile birkaç yıl arasında değişir ve bu süre boyunca malzeme yanıcı gaz salar. Arco'nun pahalı olmasının asıl nedeni de burada: uzun kürlenme süresi, yanıcılık ve düşük verim.

Arco desenin teknik olarak imkânsız olduğu iddiası abartılıdır. Asıl engel ekonomiktir; selüloit üretimi bugün de mümkün ama ticari olarak zordur. Orijinal reçetenin tamamen kaybolduğunu gösteren birincil bir kaynak bulunamadı.

Benzer biçimde, İtalyan selüloit tedarikçisi Mazzucchelli'nin selüloit üretimini tamamen durdurduğu bilgisi kalem forumlarında çok yaygın olmasına rağmen şirketin kendi kaynaklarında doğrulanamıyor; bugün ağırlıklı olarak selüloz asetat ürettiği görülüyor. Yani “dünyada artık selüloit yok” cümlesi, piyasa daralmasının abartılmış hâlidir.

Bugün Arco adıyla satılan malzemenin birden fazla kaynağı var. OMAS'ın 2016'daki kapanışının ardından Armando Simoni Club, kullanılmamış OMAS selüloit çubuk stokunu satın aldı ve 2017'den itibaren bu stoktan Bologna Extra Arco gibi modeller üretiyor. Ayrıca Leonardo ve Pineider gibi üreticiler de Arco adıyla kendi benzer desenli malzemelerini sunuyor.

Bu çokluk kendi başına bir sorun değil; sorun, üç ayrı şeyin tek bir adla anılması. Klasik varyant kahverengi-bronz tonludur, yeşil (verde) Arco da bilinir; aynı renk adları farklı üreticilerde farklı malzemeleri tarif edebiliyor. Yani “Arco” bir marka değil, bir görünüşün adıdır — ve ilan okurken kelimenin kendisi hiçbir garanti vermez.

Alırken sorulacak tek soru şudur: bu kalem hangi stoktan? Orijinal OMAS dönemi üretimi mi, ASC'nin devraldığı OMAS çubuklarından yeni işlenmiş bir kalem mi, yoksa başka bir üreticinin kendi Arco yorumu mu? Üçünün fiyatı belirgin biçimde farklıdır ve ilanlarda bu ayrım çoğu zaman kasıtlı olarak bulanık bırakılır. Bazı satıcıların kullandığı “orijinal 1930'lar selüloidi” ifadesi ile ASC'nin devraldığı — üretim tarihi çoğu zaman çok daha geç olan — OMAS stoku sıkça birbirine karıştırılır.

Taklit ayrımında en güvenilir işaret desenin üç boyutlu derinliğidir. Gerçek Arco'da kavis, kalemi çevirdikçe içe doğru kayıyormuş gibi görünür; baskılı ya da dökme akrilik taklitlerde desen yüzeyde sabit kalır. Selüloit ayrıca hafif kâfur kokusu taşır ve akrilikten daha hafif, elde daha sıcak hissettirir.

Fiyat bandı da bu üç kaynağa göre ayrışır. Genel eğilim, orijinal dönem OMAS örneklerinin en üstte, ASC'nin devraldığı stoktan üretilenlerin ortada, diğer üreticilerin kendi yorumlarının ise altta konumlanması yönünde. Bu sıralama piyasa gözlemine dayanır ve modele, boya, uca göre değişir; kesin bir kural değil, beklenti kurmak için bir çerçevedir.

Her blok tesadüfi olduğu için iki Arco kalem birebir aynı olmaz. Katalog fotoğrafındaki desenin aynısını beklemek yanlıştır; satıcıdan mutlaka o kalemin kendi fotoğrafını isteyin. Saklama tarafında ise selüloit uzun vadede büzüşür ve sıkı kapalı ortamda saldığı gazlar metal trimleri koroze edebilir — hava alan bir yerde saklayın.