Reynolds Rocket ve Bic Cristal: ilk tükenmez savaşı

Tükenmez kalemi László Bíró'nun icat ettiği cümlesi yaygın bir basitleştirmedir. İlk tükenmez patenti John J. Loud'a aittir: 30 Ekim 1888 tarihli US 392.046. Loud'un tasarımı deri gibi kaba yüzeylere yazmak içindi ve kâğıtta çalışmıyordu; patent süresi de kullanılmadan doldu.

Bíró kardeşlerin — gazeteci László ve kimyager György — katkısı başkaydı: hızlı kuruyan mürekkep ile dönen bilyeyi birlikte çalışır hale getirdiler. Bíró ilk patentini 1938'de aldı, 1943'te Arjantin'de yeniden patentledi. Yani mesele bilyeyi bulmak değil, bilyenin isteyeceği mürekkebi bulmaktı.

Eversharp ve Eberhard Faber, Haziran 1945'te Biro Pens of Argentina'nın ABD haklarını satın aldı. Pazara ilk giren yine de onlar olmadı. Milton Reynolds kalemi aynı ay Buenos Aires'te gördü, tersine mühendislikle kendi versiyonunu yaptı ve dört ay içinde, 29 Ekim 1945'te New York'taki Gimbels mağazasında satışa çıkardı.

Fiyat 12,50 dolardı. İlk gün yüz binlerce dolarlık satış yapıldığı ve kalabalığın polis müdahalesi gerektirdiği aktarılır; tek bir kesin rakam vermek doğru olmaz, çünkü kaynaklar ciro ve müşteri sayısı konusunda birbirinden ayrışıyor. 1945 sonunda günlük talebin 30.000 adede ulaştığı ve Reynolds Rocket'ın dönemin en çok satan tükenmezi olduğu aktarılır.

Reklam iddiası tek dolumla on beş yıl yazmaktı. Gerçek bunun uzağındaydı: kalemler sızıyor, atlıyor, gövde ceket cebinde vücut ısısıyla ısınınca mürekkep yukarı çıkıp kabarcık yapıyor ve bilyeyi yerinden atıyordu. Sonuç, kalem tarihinin en hızlı balon patlamalarından biri oldu — fiyat üç yıl içinde 12,50 dolardan 50 sente indi. Reynolds'un reklam iddiaları yüzünden resmî bir yaptırıma uğradığı sık anlatılır ama bu iddia için birincil bir kayıt bulunamadı; hikâyeyi olgu diye aktarmamak gerekir.

Marcel Bich, Bíró'nun tasarım haklarını 1944'te aldı ve Édouard Buffard ile 1945'te kendi şirketini kurdu. Bic Cristal Aralık 1950'de Fransa'da, Clichy'de üretime girdi.

Tasarım kararları bugün hâlâ okunabilir durumda: altıgen gövde kurşun kalemin tutuşunu taklit eder, gövde şeffaf polistiren, kapak polipropilendir. Şeffaf gövde bir estetik tercih değil, kalan mürekkebi göstermenin en ucuz yoluydu. MoMA kayıtlarında tasarım, 'Décolletage Plastique' tasarım ekibine ve 1950 tarihine atfedilir.

Kalemin gerçekten çalışır hale gelmesini sağlayan değişiklik ise 1961'de yapıldı: 1 milimetre çapındaki bilye paslanmaz çelikten tungsten karbüre geçirildi. Kalemin ömrünü ve akış istikrarını asıl bu belirledi. Rakamlar ölçeği anlatır: şirketin 1953'te yılda 40 milyon kalem sattığı, ABD'de 1959'da 29 sente satıldığı, 1965'te Fransız okullarında kullanımının onaylandığı ve 100 milyarıncı Cristal'in Eylül 2006'da satıldığı aktarılır. Kalem MoMA'nın kalıcı koleksiyonunda.

Reynolds ile Bic arasındaki fark, kalem tarihinin en öğretici karşıtlıklarından biri. İkisi de aynı fikri satıyordu; biri fikri hızlı satıp güvenilirliği sonraya bıraktı, diğeri güvenilirliği çözene kadar sabretti. Sonuçta 'ilk olan' unutulurken 'çalışan' bir tasarım nesnesine dönüştü. Bu ucuzlamanın dolma kalem tarafındaki karşılığını da unutmamak gerekir: yazının basınçlı ve sert bir eyleme dönüşmesi, esnek uç geleneğinin sonunu getiren etkenlerden biri oldu.

Kapaktaki küçük deliğe dair yaygın bir yanlış anlama var. Delik gerçekten yutulma durumunda nefes yolunu açık tutmak içindir — ama tasarımın başından beri orada değildi: Bic havalandırmalı kapak üretimine 1991'de geçti, yani kalemin ilk kırk yılında bu delik yoktu. 1993 tarihli ISO 11540 standardı kapak havalandırmasını sektöre yaydı. Gövdedeki delik ise apayrı bir iş yapar: iç basıncı dengeleyip mürekkebin akmasını sağlar.

Reynolds Rocket bugün bir yazı aleti değil, tarihsel obje olarak toplanır. Kutulu, kullanım kılavuzlu ve garanti kartlı örnekler belirgin biçimde primlidir. Kalemin çalışır durumda olması ise aslında bir uyarı işaretidir: neredeyse her 'çalışan' Rocket sonradan doldurulmuş ya da değiştirilmiş bir kartuşla çalışır, bu da orijinallik değerini düşürür. Alüminyum gövdedeki anodize renk ve gövde damgası, 12,50 dolarlık erken seriyi sonraki ucuzlatılmış serilerden ayırmanın en pratik yoludur.

Bic Cristal tarafında iki tarih elinizdeki kalemin yaşını kabaca verir: kapakta delik yoksa kalem 1991 öncesidir; bilye paslanmaz çelikse (mıknatısla kabaca test edilebilir) 1961 öncesidir.

Erken Fransız üretimi Cristal'ler, özellikle orijinal ambalajı ve dönemin kutu grafiğiyle birlikte, düşük bütçeyle gerçek bir tasarım tarihi koleksiyonu kurmanın en erişilebilir yoludur. Sahte riski düşüktür çünkü kalemin kendisi zaten ucuzdur; asıl sahtecilik kutuda ve dönem grafiklerinde olur. Kutu baskısının kâğıt yaşlanmasına bakın — kalemi değil, ambalajı inceleyin.