Namiki maki-e ve Dunhill-Namiki yılları

Dolma kalem tarihindeki yeniliklerin çoğu içeriye bakar: akış, dolum, uç geometrisi. Namiki'nin katkısı ise dışarıdan, gövdenin yüzeyinden geldi. Yirminci yüzyılın başında gövdelerin standart malzemesi sert kauçuktu; ucuzdu, işlenebiliyordu ve mürekkebe dayanıyordu, ama güneş altında parlaklığını yitirip kahverengiye dönüyordu. Şirket bu sıradan dayanıklılık sorununa Japonya'nın en eski süsleme geleneğiyle karşılık verdi ve ortaya çıkan şey markayı yüz yıl sonra hâlâ tanımlıyor.

Bugün "maki-e kalem" denince kastedilen budur: urushi denen Japon lakesiyle kaplanmış bir gövde ve lake henüz yaşken üzerine serpilen altın ya da gümüş tozuyla kurulan desen. Böyle bir kalem, bir yazı aleti olduğu kadar taşınabilir bir lake nesnedir. Değeri de bu yüzden marka adından çok gövdedeki elin kime ait olduğuyla ölçülür - koleksiyoncu tarafında fiyatı belirleyen asıl değişken zanaatkârdır.

Namiki Manufacturing Co., Ltd. 27 Ocak 1918'de kuruldu. Kurucular Ryosuke Namiki ve Masao Wada'nın ikisi de Tokyo Yüksek Deniz Ticaret Okulu - bugünkü adıyla Tokyo University of Marine Science and Technology - mezunuydu. Namiki, Ariake Maru adlı ticaret gemisinde başmühendisti ve Wada ile orada tanıştı; markanın kendi tarihçesine göre şirket fikri altı aylık bir deniz yolculuğu boyunca süren sohbetlerden doğdu.

Şirket işe kalem gövdesiyle değil uçla başladı. Ryosuke Namiki'nin 1909'da bir çizim kalemi (ruling pen) patenti aldığı, Pilot'un resmî kronolojisine göre ise tamamen Japonya'da üretilen ilk 14 ayar altın ucun 1916'da tamamlandığı belirtilir. Bu "ilk" iddiasına temkinli yaklaşmakta fayda var: Sailor da kendi kurumsal tarihçesinde benzer bir öncelik iddia ediyor ve iki anlatıyı tartacak bağımsız bir hakem kaynak yok. Ayrıca Pilot tarafında bile ayrıntılar oynuyor - bazı kaynaklar 1916'da Hokkaido kökenli cevherden altın alaşımlı uç işlendiğini, tamamen yerli 14 ayar ucun 1920'lerde olgunlaştığını yazıyor. Kimin önce olduğundan çok, 1910'lu yıllarda Japonya'da altın uç işinin yerlileştiği söylenebilir.

Lake, Namiki'nin kataloğuna önce bir çözüm olarak girdi. 1925'te ham urushinin ebonit bileşimine katıldığı yöntem geliştirildi ve LACCANAITE adıyla patentlendi; amaç gövdenin güneş altındaki renk kaybını durdurmaktı. Süslemeye dönüşmesi bir yıl sonradır: 1926'da kabartmalı maki-e, yani taka-maki-e kalemler kataloğa girdi. Aynı yıl Londra Bishopsgate'te bir ofis açıldı.

1930'da Alfred Dunhill Ltd. ile distribütörlük sözleşmesi imzalandı. Kalemler Londra, Paris ve New York'ta "Dunhill-Namiki Fountain Pen" adıyla satıldı; Japonya'nın o dönemde ihraç ettiği en pahalı el işi nesnelerden biri böylece Batı vitrinlerine girdi. Ağustos 1931'de Gonroku Matsuda önderliğinde Kokkokai adlı zanaatkâr birliği kuruldu. Matsuda, lake sanatçısı Shisui Rokkaku'nun öğrencisiydi ve sonradan "yaşayan ulusal hazine" ilan edildi - unvanın hangi yılda verildiği kaynaklarda geçmiyor, ama Kokkokai'nin kuruluşundan hayli sonra olduğu anlaşılıyor. Birliğin adı Ryosuke Namiki'nin bir sözünden gelir: sumo Japonya'nın milli sporuysa maki-e de ülkenin ışığıdır.

Kokkokai bugün de duruyor. Pilot-Namiki'nin güncel listesinde 21 zanaatkâr adı yer alıyor; atölye, Pilot'un Hiratsuka fabrikasındaki restore edilmiş Taisho dönemi tuğla binada. Tek bir kalemde lakeleme, çizim, altın tozu serpme ve perdah döngüsünün onlarca kez tekrarlandığı, karmaşık örneklerin aylar sürdüğü aktarılır. Koleksiyon yayınlarında dolaşan "130 katman" ve "kalem başına üç ay" gibi rakamlar tek bir kaynağa dayanıyor; Pilot ve Namiki'nin resmî sayfaları hiçbir sayı vermiyor, dolayısıyla bunları kesin veri diye almamak gerekir.

Dönem Dunhill-Namiki kalemleri desen yoğunluğuna göre kademelendirilir. Siyah zeminin büyük ölçüde boş bırakıldığı sade kompozisyonlar C sınıfı, çok katmanlı ve doldurulmuş kompozisyonlar A sınıfı sayılır; Shogo ve Shomin gibi imzalı örnekler belirgin prim yapar. Sade bir C sınıfı örnekle imzalı, büyük boy bir A sınıfı arasında birkaç kat fiyat farkı olması olağandır.

Gövdedeki imprint dönem söyler: "Dunhill-Namiki" yazısı kabaca 1930 ile 1930'ların sonu arasındaki pencereye işaret eder, yalnızca "Namiki" yazanlar başka dönemdir. Modern alımda ölçüt daha nettir - Kokkokai standardı, zanaatkâr imzasının kalemin üzerinde bulunmasıdır. "Maki-e" diye satılan imzasız ucuz kalemler çoğunlukla baskı ya da çıkartma desenlidir. Ayırt etmenin en pratik yolu ışıktır: gerçek maki-e katmanı eğildiğinde derinlik ve toz dokusu gösterir, baskı desen düz kalır.

Türkiye'de vintage maki-e neredeyse hiç piyasaya çıkmaz; alım pratikte Avrupa müzayedeleri üzerinden olur ve gümrük ile sigorta maliyetini bütçeye baştan eklemek gerekir. Bir de satıcı folkloruna karşı dikkatli olun: internette dolaşan "şu ünlü kişi bu kalemin sahibiydi" anlatılarının büyük kısmı birincil belgeye dayanmıyor. Müzayede kataloglarında belgelenmiş tek tük örnek dışında bu hikâyeleri fiyata çevirmemek en sağlıklısı.